तिनपाने पहाडको चुनढुङ्गा उत्खनन अर्घाखाँची माथि हुँदै गरेको दीर्घकालीन खेलबाड

तिनपाने पहाडको चुनढुंगा उत्खनन

अर्घाखाँचीमाथि हुँदै गएको दीर्घकालीन खेलवाड

अर्घाखाँची जिल्लाको सन्धिखर्क नगरपालिका अन्तर्गत पर्ने तिनपाने पहाड क्षेत्र विगत लामो समयदेखि चुनढुंगा उत्खननको केन्द्र बन्दै आएको छ। प्रारम्भमा ‘विकास’, ‘रोजगारी’ र ‘स्थानीय समृद्धि’ का आकर्षक नारासहित सुरु गरिएको यो उत्खनन आज आएर स्थानीय जनजीवन, वातावरण, सार्वजनिक सम्पत्ति, धार्मिक आस्था र राजस्व प्रणालीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाउने विषय बनेको छ।

स्थानीय बासिन्दाका अनुसार यो उत्खनन अब केवल खानी परियोजना मात्र नभई सत्ता, पैसा र प्रभावको गठजोडमार्फत अर्घाखाँचीमाथि गरिएको संरचनागत अन्यायको रूपमा परिणत हुँदै गएको छ।

१. स्थानीयसँग गरिएका सम्झौता: आश्वासन धेरै, कार्यान्वयन शून्य

उत्खनन सुरु गर्दा स्थानीय समुदायसँग विभिन्न लिखित तथा मौखिक सम्झौता गरिएका थिए। प्रत्येक घरबाट कम्तीमा एक जनालाई रोजगारी दिने, स्थानीयलाई प्राथमिकता दिने र स्थायी रोजगारी सिर्जना गर्ने प्रतिबद्धता जनाइएको थियो। तर आजसम्म आइपुग्दा ती प्रतिबद्धताहरू कागजमै सीमित देखिन्छन्। उपलब्ध रोजगारी सीमित व्यक्तिमा केन्द्रित छ, जसले व्यापक समुदायलाई निराश बनाएको छ।

२. ‘घर–घर रोजगारी’को नारामा ठगी

स्थानीयले अपेक्षा गरेको रोजगारी अस्थायी, न्यून पारिश्रमिक र असुरक्षित प्रकृतिको मात्र देखिन्छ। दक्षता अभिवृद्धि, दीर्घकालीन करियर र भविष्य सुरक्षित गर्ने कुनै स्पष्ट संरचना छैन। यसले उत्खनन परियोजनाको घोषित उद्देश्यप्रति गम्भीर शंका उत्पन्न गराएको छ।

३. अर्घाखाँचीमै उद्योग खोल्ने प्रतिबद्धता: अधुरो सपना

स्थानीय कच्चा पदार्थ प्रयोग गरी अर्घाखाँचीमै उद्योग स्थापना गर्ने सहमति गरिएको थियो, जसबाट औद्योगिक विकास, कर वृद्धि र दीर्घकालीन रोजगारी सिर्जना हुने अपेक्षा थियो। तर वर्षौं बितिसक्दा पनि उद्योग स्थापना भएको छैन। यसले जिल्लालाई केवल कच्चा पदार्थको आपूर्तिकर्ता बनाउने र लाभ बाहिर लैजाने नीति अपनाइएको आभास दिन्छ।

४. प्रति टिप्पर १२० रुपैयाँ समुदायका लागि दिने सहमति: स्वार्थमा बेचिएको सामूहिक हक

स्थानीय सहमतिअनुसार प्रत्येक टिप्पर ढुवानीबाट १२० रुपैयाँ स्थानीय समुदाय विकासका लागि उपलब्ध गराउने भनिएको थियो। तर विगत ६–७ वर्षदेखि उक्त रकम समुदायसम्म नपुगेको स्थानीयको दाबी छ। यसको सट्टा केही व्यक्तिलाई मासिक तलब दिएर सम्पूर्ण समुदायलाई मौन गराउने प्रयास भएको आरोप छ। यसले सामूहिक हकलाई व्यक्तिगत लाभमा रूपान्तरण गरिएको स्पष्ट देखाउँछ।

५. राजस्व चुहावटको गम्भीर शंका

सन्धिखर्क नगरपालिका भित्रकै बागी खोलाबाट वार्षिक ३०–३५ लाख रुपैयाँसम्म रोयल्टी उठ्ने गरेको देखिन्छ। तर सोही नगरपालिकाको तिनपाने पहाडस्थित खानीबाट वर्षमा केवल ८–१० लाख रुपैयाँ मात्र राजस्व देखिनु गम्भीर शंकाको विषय हो। वास्तविक उत्खनन परिमाण र देखाइएको राजस्वबीच ठूलो अन्तर हुनु सम्भावित राजस्व चुहावटतर्फ संकेत गर्छ।

६. वातावरणीय संरक्षण: देखावटी वृक्षारोपण र किर्ते प्रक्रिया

अनुमतिका सर्तअनुसार हरियाली कायम राख्ने, हरेक वर्ष वृक्षारोपण गर्ने र रोपिएका बिरुवाको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी कम्पनीको हो। तर व्यवहारमा औपचारिक वृक्षारोपण मात्र हुने, बिरुवा सुक्न छाडिने र प्रभावकारी अनुगमन नहुने अवस्था छ। यसले वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA) को आत्मा मरेको संकेत गर्छ। पछिल्लो समयमा किर्ते रूपमा IEE गरिएको आरोपले यो विषयलाई झन गम्भीर बनाएको छ।

७. पानीका मुहानमाथि आघात

पानीका मुहान संरक्षण गर्ने प्रतिबद्धता विपरीत राजाको पुरानो पोखरीसमेत पुरिएको स्थानीयको आरोप छ। खानी गतिविधिका कारण भू–जल संरचना बिग्रँदै जाँदा वरपरका बस्तीमा पानीको स्रोत क्रमशः घट्दै गएको छ। यसले भविष्यमा गम्भीर खानेपानी संकट निम्त्याउने खतरा बढाएको छ।

८. स्थानीय विकास: नाम मात्रको जिम्मेवारी

विद्यालय, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी जस्ता क्षेत्रमा योगदान गर्ने प्रतिबद्धता भए पनि पछिल्ला ४–५ वर्षमा उल्लेखनीय कुनै स्थानीय विकास कार्य नभएको स्थानीयको गुनासो छ। विकासको नाममा देखिएको मौनताले अविश्वासलाई अझ गहिरो बनाएको छ।

९. सामाजिक अस्थिरता र ‘नेता किन्ने’ आरोप

समस्या समाधान गर्नुको सट्टा केही प्रभावशाली व्यक्ति र नेता ‘किन्ने’ प्रवृत्ति बढेको स्थानीयको आरोप छ। यसले समाजलाई विभाजित बनाएको छ, सामूहिक आवाज कमजोर बनाएको छ र लोकतान्त्रिक संवादको ठाउँ साँघुरो बनाएको छ।

१०. सन्धिखर्क–गोरुसिङ्गे सडक: दुर्घटनाको स्थायी जोखिम

भारी टिप्परको अत्यधिक आवागमनले सन्धिखर्क–गोरुसिङ्गे सडक खण्ड अत्यन्त जर्जर बनेको छ। सडक मर्मत र सुरक्षा उपाय नअपनाइँदा यात्रु, विद्यार्थी र स्थानीय बासिन्दाको ज्यान दैनिक जोखिममा परेको छ।

११. मन्दिर क्षेत्र र धार्मिक आस्थामाथि असर

अर्घाखाँचीको धार्मिक पहिचानसँग जोडिएको मन्दिर क्षेत्र वरिपरि बढ्दो धुलो, ध्वनि प्रदूषण र अव्यवस्थित यातायातले मन्दिरको पवित्रता र आकर्षणमा नकारात्मक असर पारेको छ। यसले धार्मिक पर्यटनमा समेत दीर्घकालीन क्षति पुर्‍याउने खतरा छ।

१२. प्राकृतिक प्रदूषण र भौगोलिक कुरूपता

अनियन्त्रित उत्खननले पहाडको प्राकृतिक स्वरूप बिग्रँदै गएको छ। धुलो, ध्वनि प्रदूषण र पहिरोको जोखिम बढ्नुले मानव बस्ती मात्र होइन, सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणालीमाथि गम्भीर असर पुर्‍याइरहेको छ।

मौन होइन, जवाफदेहिता आवश्यक छ

तिनपाने पहाडको चुनढुंगा उत्खनन अब केवल विकासको बहस होइन, न्याय, जवाफदेहिता र दिगोपनको कडा परीक्षा बनेको छ।

अब सम्बन्धित निकाय, सन्धिखर्क नगरपालिका, प्रदेश सरकार र संघीय सरकारले स्वतन्त्र छानबिन, नियमित अनुगमन र आवश्यक कानुनी कारबाहीमार्फत सत्य सार्वजनिक गर्नु अपरिहार्य छ। नत्र, विकासको नाममा अर्घाखाँचीले अपूरणीय सामाजिक, वातावरणीय र सांस्कृतिक क्षति बेहोर्नुपर्ने खतरा टर्दैन।